Loftslags-og umhverfisnefnd

21. fundargerð loftslags- og umhverfisnefndar.

Haldinn í Árnesi, 16. mars 2026 kl. 20.00

Mætt til fundar:

Hannes Ólafur Gestsson, Gerður Stefánsdóttir í fjarveru Sigþrúðar Jónsdóttur, Gunnhildur Valgeirsdóttir, Haraldur Ívar Guðmundsson og Birna Þorsteinsdóttir í fjarveru Ísaks Jökulssonar

Fundargerð ritaði Hannes Ólafur Gestsson

1. Hvammsvirkjun framkvæmdaleyfi

Sveitastjórn Skeiða- og Gnúpverjahrepps óskar eftir því að loftlags- og umhverfisnefnd Skeiða- og Gnúpverjahrepps taki til umfjöllunar umsókn frá Landsvirkjun vegna framkvæmdarleyfis Hvammsvirkjunar.

Umræður urðu um málið

Formaður leggur fram eftirfarandi tillögu til afgreiðslu

Lögð er fram umsókn Landsvirkjunar um framkvæmdaleyfi fyrir framkvæmdum við 95 MW Hvammsvirkjun, dags. 22. janúar 2026, ásamt fylgiskjölum, til umsagnar sbr. 3. mgr. 61. gr. laga um náttúruvernd nr. 60/2013.

Hvammsvirkjun er fyrirhuguð vatnsaflsvirkjun í neðanverðri Þjórsá norður að Skarðsfjalli, skilgreind á aðalskipulagi innan svæðis I15 – Hvammsvirkjun. Fyrirhugað inntakslón virkjunarinnar, Hagalón, er áætlað í farvegi Þjórsár norður af Skarðsfjalli.

Framkvæmdaleyfisumsókn Landsvirkjunar tekur til heildarframkvæmda við virkjunina, sbr. virkjunarleyfi og leyfi til breytinga á vatnshloti, dags. 12. desember 2025.

Með Hvammsvirkjun verður nýtt allt að 352 m3/s rennsli og 32 m fall Þjórsár á um 9 km kafla frá Yrjaskeri að neðri enda Ölmóðseyjar. Virkjunin nýtir miðlað rennsli Þjórsár frá lónunum ofar á vatnasviðinu. Virkjunarsvæðið er innan sveitarfélaganna Rangárþings ytra og Skeiða- og Gnúpverjahrepps. Flest mannvirki verða í því fyrrnefnda. Hagalón verður myndað með stíflu í Þjórsá á mörkum jarða Minna-Núps í Skeiða- og Gnúpverjahreppi og Hvamms 1 í Rangárþingi ytra, stíflugarði í landi Skarðs í Rangárþingi ytra og Þjórsárdalsvegi í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Steinsteypt flóðvirki, fiskvegir, inntaksskurður, inntaksvirki, aðrennslispípur, stöðvarhús, sveifluþró, frárennslisgöng og frárennslisskurður verða í landi Hvamms 1. Innan framkvæmdasvæðisins eru byggingarleyfisskyld mannvirki skv. nánari útlistun þar á í fyrirliggjandi greinargerð með umsókn um framkvæmdaleyfið. Sótt verður um byggingarleyfi fyrir þeim mannvirkjum í samræmi við byggingarreglugerð nr. 112/2012 eftir því sem mannvirkjagerð kallar á. Umsóknin tekur ekki til endurbyggingar og færslu Þjórsárdalsvegar, færslu Gnúpverjavegar og styrkingu núverandi Hvammsvegar, né framkvæmda vegna nýs tengivirkis í landi Skarðs og breytinga á Búrfellslínu 1, en þær framkvæmdir eru á forræði Vegagerðarinnar og Landsnets.

Framkvæmdum er nánar lýst í greinargerð Landsvirkjunar og öðrum fylgigögnum umsóknar.

Eftirtalin gögn eru lögð fram hjá nefndinni:

Umsókn Landsvirkjunar um framkvæmdaleyfi, dags. 22. janúar 2026.

Greinargerð Landsvirkjunar með umsókn um framkvæmdaleyfi, dags. 22. janúar 2026.

Viðauki með greinargerð Landsvirkjunar – Ytri skilyrði og kröfur, mótvægisaðgerðir og vöktun

Teikningar og yfirlitsmynd af framkvæmd

Deiliskipulag Hvammsvirkjunar

Skipulagsgreinargerð og umhverfisskýrsla

Skipulagsuppdráttur 1:12.500

Skipulagsuppdráttur 1:2.500

Umhverfismatsskýrsla, dags. apríl 2003

Úrskurður Skipulagsstofnunar, dags. 19. ágúst 2003

Úrskurður umhverfisráðherra, dags. 27. apríl 2004

Ákvörðun Skipulagsstofnunar um endurskoðun matsskýrslu, dags. 16. desember 2015

Endurskoðað umhverfismat, frá því í október 2017

Álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum Hvammsvirkjunar, dags. 12. mars 2018

Leyfi Minjastofnunar Íslands, dags. 26. nóvember 2021

Leyfi Fiskistofu, dags. 14. júlí 2022

Virkjunarleyfi til bráðabirgða frá Umhverfis- og orkustofnun, dags. 12. desember 2025

Umsögn Náttúruverndarstofnunar, dags. 28. janúar 2026.

Athugasemdir Landsvirkjunar, dags. 4. febrúar 2026 vegna umsagnar Náttúruverndarstofnunar.

Samkomulag landeigenda og framkvæmdaraðila um mótvægisaðgerðir vegna áhrifa Hvammsvirkjunar á friðun Viðeyjar/Minnanúpshólma, dags. 22. desember 2023.

Greinargerð í samræmi við 13. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 og 14. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 vegna framkvæmdarinnar, dags. 16. febrúar 2026.

Bókun/umsögn:

Samkvæmt 3. mgr. 61. gr. laga um náttúruvernd nr. 60/2013 (hér eftir nefnd náttúruverndarlög) ber að forðast röskun á vistkerfum og jarðminjum sem taldar eru upp í 1. og 2. mgr. 61. gr. náttúruverndarlaga nema að brýna nauðsyn beri til. Í 4. mgr. 61. gr. náttúruverndarlaga kemur fram að við mat á leyfisumsókn skuli líta til verndarmarkmiða 2. og 3. gr. sömu laga og jafnframt huga að mikilvægi minjanna og sérstöðu í íslensku og alþjóðlegu samhengi.

Í a-lið 2. mgr. 61. gr. náttúruverndarlaga kemur fram að eldvörp, eldhraun, gervigígar og hraunhellar sem hafi myndast eftir að jökull hvarf af landinu á síðjökultíma, njóti sérstakrar verndar í samræmi við markmið 3. gr. laganna þar sem fram koma verndarmarkmið fyrir jarðminjar, vatnasvæði, landslag og víðerni. Á áhrifasvæði Hvammsvirkjunar er eldhraun, svokallað Þjórsárhraun, sem talið er um 8.700 ára gamalt og rann skömmu eftir að ísöld lauk og fellur hraunið því undir skilgreiningu ákvæðisins um eldhraun, sbr. einnig umfjöllun í matsskýrslu umhverfismats dags. apríl 2023 á bls. 43. Hraunið er eitt stærsta þekkta hraun landsins og er undir stórum svæðum meðfram farvegi Þjórsár. Í matsskýrslu kemur fram að hraunið sé hvað mest raskaða hraun af íslenskum nútímahraunum. Þá segir í skýrslunni að hraunið sé víða vel gróið og hulið jarðvegi, en svo háttar til á áhrifasvæði Hvammsvirkjunar. Í matsskýrslunni segir jafnframt að hraunið hafi tapað þeim eiginleika flestra nútímahrauna að vera táknmynd hrjósturs og óbyggileika.

Í athugasemdum við frumvarp til náttúruverndarlaga kemur fram að þau náttúrufyrirbæri sem falla undir a-lið 2. mgr. 61. gr. náttúruverndarlaga séu frábrugðin flestum öðrum gerðum jarðlaga að því leyti að þau eru nýmyndaður berggrunnur með upprunalegt yfirborð. Yfirborðið sé afar viðkvæmt fyrir raski og að allt rask sé óafturkræft. Þá kemur fram í athugasemdunum að verndargildi hrauna lækki við rask og veðrun og þekking á myndun hraunanna auki mikilvægi þeirra og því hafi eldvörp, gervigígar og eldhraun mynduð á sögulegum tíma alla jafna meira verndargildi en eldri myndanir. Einnig segir í athugasemdunum að eldhraun sem sé að öllu leyti sandorpið eða hulið jarðvegi og gróðri og því ekki lengur hægt að greina hvort um hraun sé að ræða hafi að öllu jöfnu tapað þeim einkennum sem mynda verndargildi þess sem jarðmyndunar eða hraunvistargerðar og nýtur það því ekki sérstakrar verndar samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Ákvæðið útiloki þó ekki að aðrir eiginleikar, s.s. jarðsögulegir eiginleikar eða eiginleikar þess gróðurs sem vex á svæðinu, hafi sérstakt verndargildi.

Meirihluti umhverfisnefndar telur að á framkvæmdasvæðinu skv. framkvæmdaleyfisumsókninni sé Þjórsárhraunið alveg hulið sandi og öðrum jarðvegi. Ekki er um að ræða nýmyndaðan berggrunn með upprunalegt yfirborð en samkvæmt lögskýringargögnum er markmið framangreindra ákvæða náttúruverndarlaga að vernda náttúrufyrirbæri sem eru frábrugðin flestum öðrum gerðum jarðlaga auk þess sem þau einkennast oft af sérstæðu gróðurfari og dýralífi. Að mati meirihluta nefndarinnar hefur því Þjórsárhraunið á framkvæmdasvæðinu skv. framkvæmdaleyfis umsókninni, tapað þeim einkennum sem mynda verndargildi þess, m.t.t. þess sem fram kemur í lögskýringargögnum um mat á verndargildi, þar sem það er hulið jarðvegi, þá hefur það ekki sérstæða jarðsögulega eiginleika, auk þess sem því hefur mikið verið raskað, bæði á framkvæmdasvæðinu sjálfu sem og á öðrum svæðum á Suðurlandi, eins nánar er tiltekið í matsskýrslu umhverfismats.

Í mati á umhverfisáhrifum fóru fram rannsóknir á gróðri og spannaði rannsóknarsvæðið landið beggja vegna Þjórsár, allt frá efri mörkum Hagalóns við Yrjasker niður fyrir Árnessporð. Í matsskýrslu, dags. apríl 2003 segir: „Gróðurfar á rannsóknarsvæðinu er tiltölulega einsleitt en það er mótað af þunnum, þurrum, gosefnaríkum jarðvegi og leirkenndum framburði Þjórsár. Gróðurlendi sem setja mestan svip á svæðið eru graslendi, þursaskeggsmóar, mosagróður og ræktað land. Áberandi er hversu lítið er af gróðurlendum með lyngi og smárunnum á svæðinu.“ Meirihluti umhverfisnefndar telur m.t.t. þess sem kemur fram um gróðurfar í matsskýrslu að gróðurfar á framkvæmdasvæðinu sé ekki sérstætt í skilningi þess sem fram kemur í lögskýringargögnum náttúruverndarlaga og geti ekki haft sérstætt verndargildi. Í fyrirliggjandi gögnum kemur fram að ítarlegar rannsóknir hafi verið gerðar á gróðurfari, vatnafari og lífríki á landi og í vatni og bendir nefndin á mikilvægi ítarlega útfærðra mótvægisaðgerða.

Þrátt fyrir framangreint telur meirihluti umhverfisnefndar mikilvægt að röskun á framkvæmdasvæðinu verði ekki umfram það sem brýna nauðsyn ber til og á það jafnt við um Þjórsárhraun, gróður og lífríki. Meirihluti nefndarinnar gerir ekki athugasemdir við að framkvæmdaleyfi verði veitt samkvæmt fyrirliggjandi umsókn Landsvirkjunar vegna Hvammsvirkjunar en leggur áherslu á að leyfið verði bundið þeim skilyrðum og mótvægisaðgerðum sem fram koma í fyrirliggjandi greinargerð skv. 13. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 og 14. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 vegna framkvæmdarinnar, dags. 16. febrúar 2026. Meirihluti nefndarinnar telur að framkvæmdaaðili hafi sýnt fram á að brýna nauðsyn beri til framkvæmdanna vegna gríðarlega mikilvægra almannahagsmuna með vísan til fyrirsjáanlegs orkuskorts í landinu, sbr. orkuspá Umhverfis- og orkustofnunar og raforkuspá Landsnets, til þess að tryggja raforkuöryggi í landinu og framboð af orku til orkuskipta. Einnig að í fyrirliggjandi gögnum sé næg grein gerð fyrir framkvæmdum við Hvammsvirkjun umfram aðra valkosti og tekur nefndin undir það mat Umhverfis- og orkustofnunar í fyrirliggjandi virkjunarleyfi ásamt heimild til breytinga á vatnshlotum, dags. 12. desember 2025, að ekki sé með góðu móti unnt að ná tilgangi framkvæmdarinnar með umhverfisvænni leiðum.

Tillaga formanns samþykkt með fjórum atkvæðum gegn mótatkvæði Gerðar sem lagði fram eftirfarandi bókun.

Í ljósi þeirra gagna sem lögð eru fyrir nefndina getur fulltrúi U-lista ekki stutt það að sveitarfélagið gefi út virkjanaleyfi fyrir Hvammsvirkjun.

Byggingarlýsing sem fylgdi með gögnunum er óundirritaður og ódagsettur einblöðungur og fullnægir ekki þeim kröfum sem sett eru fram í lögum um Mannvirki nr. 160/2010.

Ekki liggur en fyrir hver áhrif virkjunarinnar er á loftslag en það er eitt að grundvallar atriðum í skipunabréfi Loftslags- og umhverfisnefndar sveitarfélagsins, hvorki á undirbúningstíma, framkvæmdartíma eða eftir að framkvæmd lýkur. Ljóst er að framkvæmdin mun hafa umtalsverð áhrif á loftslagsbókhald Ísland m.a. vegna stærð uppistöðulóns. Úr þessu hefur ekki verið bætt þrátt fyrir ábendingar hvað það varðar um árabil.

Framkvæmdin mun hafa umfangsmikil og óafturkræf áhrif, bæði á umhverfi og landslag sveitarinnar auk þess verður landbúnaðarlandi sökkt. Lífríki Þjórsár er undir en Þjórsá stendur undir vexti og viðgangi eins stærsta villta laxastofn landsins.

Áhrif á nærsamfélag hefur ekki verið metið né heldur áhætta og álag á sveitunga í Skeiða- og Gnúverjahreppi, verklag sem er eðlilegt og nauðsynlegt þegar um svo viðamikla framkvæmd er að ræða. Aukin umferð, sprengingar og annað álag hefur tvímælalaust áhrif á lífsgæði og slysatíðni svo ekki sé annað nefnt.

Ferðamenn sækja í ósnortna og lítt snortna náttúru og líklegt að þeir sæki síður í svo umbylt svæði sem virkjanir hafa í för með sér. Hvammsvirkjun mun hafa verulega neikvæð áhrif á upplifun ferðamanna. Þetta hefur hamlandi áhrif á uppbyggingu margþættar ferðaþjónustu hjá sveitungum okkar en slíkt skilar af sér margfalt fleiri störfum en virkjun myndi gera

Framkvæmdin eykur á vanlíðan þeirra sem láta sér annt um umhverfið og rýrir lífsgæði sem getur takmarkað frekari uppbyggingu hér í sveit og áhuga fólks fyrir búsetu hér. Slíkt hefur ekki verið metið til fjár.

Fulltrúi U-lista telur forsendur fyrir virkjuninni ekki standast faglega skoðun þar sem mat á náttúrunni byggir á 22 ára gömlu mati. Það að vibótar umhverfismat (2017) tekur ekki tillit þeirra laga og alþjóðasamninga sem settir hafa verið á tímabilinu 2004-2017 er óásættanlegt og úr því hefur ekki verið bætt á þeim átta árum síðan það var lagt fram.

2. Önnur mál

Umræður um að fá álit íbúa sveitarfélagsins um hvað betur má megi fara í þeirra nærsamfélagi varðandi umhverfismál. Nefndin mun útbúa skoðunarkönnun og senda á íbúa sveitarfélagsins.

Nefndin veltir einnig fyrir sér hvort forsendur væru fyrir að fara í svæðisáætlun í landgræðslu og skógrækt, Reykjanesbær hefur klárað slíkt verkefni og væri gott að heyra í þeim varðandi það.

Fundi slitið kl. 21:50